Kan een mantelzorgwoning op landbouwgrond worden gezet?

Het plaatsen van een mantelzorgwoning op landbouwgrond is juridisch mogelijk, maar alleen onder strikte voorwaarden. Doorslaggevend is of het perceel een bestaande woonfunctie heeft en hoe het omgevingsplan van de gemeente de agrarische bestemming heeft geregeld. De Omgevingswet vormt het wettelijke kader; het omgevingsplan bepaalt de concrete toelaatbaarheid.

Kort samengevat: op landbouwgrond zonder bestaande woning is een mantelzorgwoning doorgaans niet toegestaan; bij een agrarisch perceel met bestaande woning kan plaatsing onder voorwaarden mogelijk zijn.

Onder de Omgevingswet bepaalt artikel 5.1 wanneer voor een bouwactiviteit of gebruiksactiviteit een omgevingsvergunning nodig is. Een mantelzorgwoning wordt meestal aangemerkt als bijbehorend bouwwerk bij een bestaande hoofdwoning. Indien landbouwgrond géén bestaande woonfunctie bevat, ontbreekt het hoofdgebouw waaraan het bouwwerk kan worden gekoppeld. In dat geval wordt de mantelzorgwoning planologisch gezien als een nieuwe zelfstandige woning, wat in agrarisch gebied vrijwel altijd in strijd is met het omgevingsplan.

Wanneer er op het landbouwperceel wél een bestaande agrarische bedrijfswoning of burgerwoning aanwezig is, kan een mantelzorgwoning mogelijk worden gerealiseerd als bijbehorend bouwwerk. Het omgevingsplan bepaalt dan de maximale oppervlakte, situering en eventuele beperkingen in het buitengebied. Gemeenten hanteren in agrarische gebieden vaak strengere eisen vanwege landschappelijke waarden, openheid van het gebied en bescherming van agrarische functies.

Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) bevat instructieregels voor gemeenten om rekening te houden met ruimtelijke kwaliteit, natuur en milieu bij het vaststellen van omgevingsplannen. Dit kan ertoe leiden dat plaatsing van extra bebouwing in het buitengebied beperkt wordt.

Bouwtechnisch moet de mantelzorgwoning voldoen aan de eisen voor woonfuncties uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), waaronder constructieve veiligheid, brandveiligheid en energieprestatie. Deze eisen gelden ongeacht de locatie.

Een concreet voorbeeld: een agrarisch perceel bevat een bedrijfswoning binnen het bouwvlak. Het omgevingsplan staat bijbehorende bouwwerken toe tot maximaal 100 m². De eigenaar wil een mantelzorgwoning van 60 m² realiseren binnen het bouwvlak. Omdat er een bestaande woonfunctie is en de woning binnen de maximale oppervlakte blijft, kan plaatsing mogelijk zijn – eventueel vergunningvrij of met vergunning afhankelijk van de exacte regels.

Daarentegen: op een stuk landbouwgrond zonder bouwvlak of zonder bestaande woning is plaatsing van een mantelzorgwoning vrijwel altijd vergunningplichtig en meestal planologisch niet toegestaan, omdat dit wordt aangemerkt als nieuwe woningbouw in het buitengebied.

Wat bij de gemeente moet worden nagegaan, is of het perceel een bouwvlak heeft, of er een bestaande woonfunctie aanwezig is en welke maximale bebouwing is toegestaan. Ook moet worden gecontroleerd of aanvullende landschappelijke inpassing of milieutoetsen vereist zijn.

De mantelzorgrelatie zoals bedoeld in artikel 1.1.1 van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) blijft noodzakelijk voor het zelfstandige gebruik. Zonder zorgrelatie kan zelfstandig wonen niet worden gerechtvaardigd binnen de uitzonderingsregeling voor mantelzorg.

Civielrechtelijk geldt dat een mantelzorgwoning die duurzaam met de grond is verbonden een onroerende zaak vormt in de zin van artikel 3:3 Burgerlijk Wetboek. De waarde ervan wordt meegenomen in de WOZ-waardering conform artikel 17 Wet WOZ, wat invloed kan hebben op de belastingpositie van het agrarische bedrijf of de eigenaar.

De essentie is dat landbouwgrond zonder bestaande woonfunctie doorgaans geen basis biedt voor een mantelzorgwoning. Alleen wanneer er een bestaande woning binnen het bouwvlak aanwezig is, kan plaatsing onder voorwaarden mogelijk zijn, mits passend binnen het omgevingsplan en de ruimtelijke kaders voor het buitengebied.

Lees ook ons artikel over Kan een mantelzorgwoning worden aangesloten op nutsvoorzieningen?.

Bronnen

• [Wet] Omgevingswet — art. 5.1 — Vergunningplicht bouw- en gebruiksactiviteiten — geraadpleegd 2026-02-21
• [Besluit] Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) — Instructieregels ruimtelijke kwaliteit en buitengebied — geraadpleegd 2026-02-21
• [Besluit] Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) — Bouwtechnische eisen woonfunctie — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 — art. 1.1.1 — Definitie mantelzorg — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Burgerlijk Wetboek Boek 3 — art. 3:3 — Onroerende zaak — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Wet waardering onroerende zaken — art. 17 — Waardebepaling onroerende zaken — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Algemene wet bestuursrecht — Vergunningprocedure en handhaving — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] IPLO — Omgevingsplan en bouwen in het buitengebied — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] Rijksoverheid — Regels voor bouwen in agrarisch gebied — geraadpleegd 2026-02-21