Familiewoning vergunningvrij in de tuin per 2027?

Een woning in de achtertuin voor uw ouders of kinderen mag naar verwachting vanaf 1 januari 2027 in heel Nederland zonder vergunning, ook als er geen zorg nodig is. Achter die datum zit de Wet versterking regie volkshuisvesting, die de Eerste Kamer op 23 juni aannam en die op 1 juli van kracht werd. Voor een stel dat nu een woning in de tuin overweegt, staat daarmee de vraag op tafel welke regels voor hen gelden: die van nu, of die van straks.

Bijgewerkt op 7 november 2026: met het advies van de Raad van State, de volledige lijst van wie er mag wonen en wat er geldt voor het adres.

Alle regels op een rij, met de vergelijking tussen familiewoning, mantelzorgwoning en kangoeroewoning, staan op onze pagina over de familiewoning op eigen erf. Hier houden we de stand van zaken bij.

Regels voor een mantelzorgwoning nu

Sinds de Omgevingswet op 1 januari 2024 inging, staan de regels voor mantelzorgwoningen in het omgevingsplan van uw gemeente. Zolang de gemeente niets eigens heeft vastgelegd, gelden de landelijke standaardregels uit de zogeheten bruidsschat.

Een mantelzorgwoning in een bijgebouw of een tijdelijk gebouw in de tuin is daarbinnen onder voorwaarden toegestaan zonder vergunning. De zorgbehoefte moet dan wel aangetoond worden met een verklaring van bijvoorbeeld een huisarts of wijkverpleegkundige.

Woont u in een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht, dan heeft u wel een vergunning nodig. Stopt de mantelzorg, dan mag het gebouw niet langer als woning worden gebruikt.

Familiewoning vergunningvrij zonder zorgvoorwaarde

De nieuwe landelijke regels staan in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Dat maakt niet alleen mantelzorgwoningen vergunningvrij, maar ook zogeheten familiewoningen voor familie in de eerste graad.

Een familiewoning kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor pre-mantelzorg: uw ouder gaat al in de tuin wonen voordat er zorg nodig is. Ook meerderjarige kinderen die door de woningnood bij hun ouders wonen, kunnen er terecht.

Een mantelzorgverklaring is dan niet meer nodig, en u hoeft de gemeente ook niets te melden. Heeft de gemeente gerede twijfel over een mantelzorgrelatie, dan mag zij wel om informatie vragen.

Familie in de eerste graad als bewoner

Familie in de eerste graad is ruimer dan alleen ouders en kinderen. Volgens de toelichting bij het besluit horen erbij:

• ouders, ook stief- en adoptieouders, en schoonouders;
• meerderjarige kinderen, ook stief- en adoptiekinderen, en schoondochters en schoonzonen;
• (voormalige) pleegkinderen;
• de partner, getrouwd, geregistreerd of met een samenlevingscontract.

Bepalend is dat ten minste één bewoner van de familiewoning bloedverwant in de eerste graad is van iemand in het hoofdhuis. Uw schoonmoeder kan er dus wonen zolang haar eigen kind in het huis woont. Grootouders, kleinkinderen, broers en zussen staan niet in de lijst.

De woning moet op het achtererf staan. Onder de landelijke regels mag een familiewoning of mantelzorgwoning niet vergunningvrij op het voorerf komen.

Er mogen meerdere mantelzorg- of familiewoningen op één achtererf komen. De maximale oppervlakte geldt dan voor alle woningen samen, zodat de tuin niet helemaal wordt volgebouwd.

Een eigen adres is mogelijk, maar niet vanzelf. Heeft de woning een eigen keuken, badkamer en afsluitbare ingang, dan kan de gemeente er een adres aan geven. Zonder eigen adres woont uw familielid op uw adres, en dat kan gevolgen hebben voor de AOW en toeslagen. Het besluit verandert daar niets aan.

Oppervlakte van een familiewoning in de tuin

Hoeveel u mag bouwen, hangt af van het bebouwingsgebied: grofweg het deel van uw erf achter het huis. Tot 100 m² mag de helft bebouwd worden. Daarboven komt er per stap minder bij, tot een maximum van 150 m².

Bij een bebouwingsgebied van 80 m² mag er 40 m² aan bijgebouwen staan. Bij 250 m² is dat 80 m², en bij 600 m² is het 120 m². Pas vanaf 900 m² bereikt u het maximum.

Die oppervlakte geldt voor alle bijbehorende bouwwerken in dat gebied samen, dus ook voor een schuur of garage die er al staat. De woning mag verder maximaal 5 meter hoog zijn, en boven 3 meter moet er een schuin dak op.

Familiewoning vergunningvrij op 1 januari 2027?

De Eerste Kamer nam de wet op 23 juni aan, en op 26 juni stond hij in het Staatsblad. Op 1 juli ging de wet in, maar de regels voor mantelzorg- en familiewoningen nog niet. Die staan in een apart besluit, en dat volgt deze stappen:

1. 23 juni 2026: de Eerste Kamer neemt de wet aan.
2. 1 juli 2026: de wet gaat in, zonder de regels voor de familiewoning.
3. 13 juli 2026: het ontwerpbesluit gaat naar de Raad van State.
4. 26 oktober 2026: de Raad van State publiceert zijn advies: het besluit niet nemen, tenzij het wordt aangepast.
5. Nog niet: het kabinet verwerkt het advies en stelt het besluit vast.
6. Nog niet: het besluit verschijnt in het Staatsblad.
7. Naar verwachting 1 januari 2027: de regels gaan in.

Dat advies is kritisch, maar de kritiek gaat vooral over andere delen van het besluit, zoals de eisen voor betaalbare woningen en de ingewikkeldheid van de regels. Over de mantelzorg- en familiewoning is geen kritiek bekend. Toch moet het kabinet het besluit nu eerst aanpassen voordat het kan worden vastgesteld, en dat moet allemaal voor 1 januari gebeuren. Uitstel is daarom goed mogelijk.

Ook de tekst kan nog veranderen. Wat we hierboven beschrijven, komt uit de versie die naar de Raad van State ging. Zodra het besluit in het Staatsblad staat, werken we dit artikel bij. Tot de ingangsdatum gelden de regels van nu, dus met een verklaring over de zorg.

Een wijziging ten opzichte van eerdere versies: de plicht om keuken en badkamer te verwijderen als de familieband stopt, is geschrapt. Stopt het wonen, dan beslist het omgevingsplan van de gemeente of de woning mag blijven staan.

Ook straks blijven alle bouweisen gelden, waaronder die voor brandveiligheid. Vergunningvrij betekent niet dat er geen regels zijn.

Wat u nagaat voordat u in de tuin gaat bouwen

• Check bij uw gemeente wat er nu in het omgevingsplan staat. Dat kan per gemeente verschillen.
• Vergelijk of u nu wilt beginnen of liever op de nieuwe regels wacht. Is er nu al zorg nodig, dan kan het onder de huidige voorwaarden al met een verklaring.
• Let op dat de woning op het achtererf komt en dat bestaande schuren en garages meetellen in de oppervlakte.

Wilt u weten hoeveel ruimte er in uw eigen tuin is? Doe dan de vergunningcheck voor uw adres. Die geeft de uitkomst als familiewoning én als mantelzorgwoning, voor nu en voor straks. Meer achtergrond leest u in heb ik een vergunning nodig.

Bronnen

• Wetgevingskalender: Ontwerpbesluit versterking regie volkshuisvesting, nota van toelichting (versie Raad van State, 8 juli 2026)
• Raad van State: advies over het Besluit versterking regie volkshuisvesting (W04.26.00214/I, oktober 2026)
• Volkshuisvesting Nederland (ministerie van VRO): Bouwen op eigen erf vergunningvrij voor mantelzorg- en familiewoningen
• Eerste Kamer: Wet versterking regie volkshuisvesting (36.512)
• VNG: Wet versterking regie volkshuisvesting per 1 juli van kracht (24 juni 2026)
• Informatiepunt Leefomgeving: Mantelzorgwoning en Omgevingswet
• Rijksoverheid: Welke regels gelden er voor de bouw van een mantelzorgwoning?

Regels voor bouwen verschillen per gemeente en per situatie; dit artikel is algemene informatie en geen persoonlijk juridisch advies.