Een familiewoning in de tuin mag straks zonder vergunning en dit geldt er nu nog

Een woning in de achtertuin voor uw ouders of kinderen mag naar verwachting vanaf 1 januari 2027 in heel Nederland zonder vergunning, ook als er geen zorg nodig is. Achter die datum zit de Wet versterking regie volkshuisvesting, die de Eerste Kamer op 23 juni aannam en die op 1 juli van kracht werd. Voor een stel dat nu een woning in de tuin overweegt, staat daarmee de vraag op tafel welke regels voor hen gelden: die van nu, of die van straks.

Waar staan de regels voor een mantelzorgwoning nu?

Sinds de Omgevingswet op 1 januari 2024 inging, staan de regels voor mantelzorgwoningen in het omgevingsplan van uw gemeente. Zolang de gemeente niets eigens heeft vastgelegd, gelden de landelijke standaardregels uit de zogeheten bruidsschat.

Een mantelzorgwoning in een bijgebouw of een tijdelijk gebouw in de tuin is daarbinnen onder voorwaarden toegestaan zonder vergunning. De zorgbehoefte moet dan wel aangetoond worden met een verklaring van bijvoorbeeld een huisarts of wijkverpleegkundige.

Woont u in een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht, dan heeft u wel een vergunning nodig. Stopt de mantelzorg, dan mag het gebouw niet langer als woning worden gebruikt.

Straks is zorg geen voorwaarde meer

De nieuwe landelijke regels staan in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Dat maakt niet alleen mantelzorgwoningen vergunningvrij, maar ook zogeheten familiewoningen voor familie in de eerste graad.

Een familiewoning kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor pre-mantelzorg: uw ouder gaat al in de tuin wonen voordat er zorg nodig is. Ook meerderjarige kinderen die door de woningnood bij hun ouders wonen, kunnen er terecht.

Een mantelzorgverklaring is dan niet meer nodig, en u hoeft de gemeente ook niets te melden. Heeft de gemeente gerede twijfel over een mantelzorgrelatie, dan mag zij wel om informatie vragen.

Voor wie de familiewoning bedoeld is

Familie in de eerste graad zijn ouders en kinderen. Adoptieouders en adoptiekinderen horen er ook bij, net als pleegkinderen van wie in het hoofdhuis woont.

De woning moet op het achtererf staan. Onder de landelijke regels mag een familiewoning of mantelzorgwoning niet vergunningvrij op het voorerf komen.

Er mogen meerdere mantelzorg- of familiewoningen op één achtererf komen. De maximale oppervlakte geldt dan voor alle woningen samen, zodat de tuin niet helemaal wordt volgebouwd.

Zo groot mag de woning worden

Hoeveel u mag bouwen, hangt af van het bebouwingsgebied: grofweg het deel van uw erf achter het huis. Tot 100 m² mag de helft bebouwd worden. Daarboven komt er per stap minder bij, tot een maximum van 150 m².

Bij een bebouwingsgebied van 80 m² mag er 40 m² aan bijgebouwen staan. Bij 250 m² is dat 80 m², en bij 600 m² is het 120 m². Pas vanaf 900 m² bereikt u het maximum.

Die oppervlakte geldt voor alle bijbehorende bouwwerken in dat gebied samen, dus ook voor een schuur of garage die er al staat. De woning mag verder maximaal 5 meter hoog zijn, en boven 3 meter moet er een schuin dak op.

Wat er nog aankomt

De Eerste Kamer nam de wet op 23 juni aan, en op 26 juni stond hij in het Staatsblad. Op 1 juli ging de wet in, maar de regels voor mantelzorg- en familiewoningen nog niet.

Die komen in het besluit, dat naar verwachting op 1 januari 2027 ingaat. Tot die datum gelden de regels van nu, dus met een verklaring over de zorg.

Ook straks blijven alle bouweisen gelden, waaronder die voor brandveiligheid. Vergunningvrij betekent niet dat er geen regels zijn.

Wat dit voor u betekent

• Check bij uw gemeente wat er nu in het omgevingsplan staat. Dat kan per gemeente verschillen.
• Vergelijk of u nu wilt beginnen of liever op de nieuwe regels wacht. Is er nu al zorg nodig, dan kan het onder de huidige voorwaarden al met een verklaring.
• Let op dat de woning op het achtererf komt en dat bestaande schuren en garages meetellen in de oppervlakte.

Wilt u weten hoeveel ruimte er in uw eigen tuin is? Doe dan de vergunningcheck voor uw adres. Meer achtergrond leest u in heb ik een vergunning nodig.

Bronnen

• Volkshuisvesting Nederland (ministerie van VRO): Bouwen op eigen erf vergunningvrij voor mantelzorg- en familiewoningen
• Eerste Kamer: Wet versterking regie volkshuisvesting (36.512)
• VNG: Wet versterking regie volkshuisvesting per 1 juli van kracht (24 juni 2026)
• Informatiepunt Leefomgeving: Mantelzorgwoning en Omgevingswet
• Rijksoverheid: Welke regels gelden er voor de bouw van een mantelzorgwoning?

Regels voor bouwen verschillen per gemeente en per situatie; dit artikel is algemene informatie en geen persoonlijk juridisch advies.