Zijn er landelijke regels of beslist de gemeente zelf?

Voor mantelzorgwoningen geldt een combinatie van landelijke wetgeving en gemeentelijke beleidsruimte. Het landelijke juridische kader is vastgelegd in de Omgevingswet en de daarop gebaseerde algemene maatregelen van bestuur, zoals het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Binnen dat kader stellen gemeenten via het omgevingsplan de concrete regels vast.

Kort samengevat: het kader is landelijk, maar de praktische uitwerking en beperkingen worden per gemeente bepaald in het omgevingsplan.

De Omgevingswet regelt op hoofdlijnen wanneer een omgevingsvergunning nodig is voor bouw- en gebruiksactiviteiten. Artikel 5.1 bepaalt dat voor het bouwen van een bouwwerk of het gebruiken van gronden in strijd met het omgevingsplan een vergunning vereist kan zijn. Het Bbl bevat landelijke bouwtechnische eisen voor woonfuncties, waaronder brandveiligheid, constructieve veiligheid, ventilatie en energieprestatie. Deze normen gelden in heel Nederland en kunnen niet door gemeenten worden versoepeld.

Het Bkl regelt welke onderwerpen gemeenten in het omgevingsplan moeten of mogen opnemen. Gemeenten hebben beleidsruimte om regels te stellen over maximale oppervlakte van bijbehorende bouwwerken, bouwhoogte, situering en specifieke voorwaarden in het buitengebied.

De mantelzorgrelatie zelf wordt landelijk gedefinieerd in artikel 1.1.1 van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015). Gemeenten mogen beleidsregels opstellen over de manier waarop deze relatie wordt aangetoond, maar de wettelijke definitie is landelijk vastgelegd.

Een concreet voorbeeld: landelijk is bepaald dat woonfuncties moeten voldoen aan de bouwtechnische eisen uit het Bbl. Gemeente A kan echter bepalen dat maximaal 80 m² aan bijbehorende bouwwerken is toegestaan, terwijl gemeente B 100 m² toestaat. In beide gemeenten gelden dezelfde bouwtechnische eisen, maar de toegestane omvang verschilt.

Wat bij de gemeente moet worden nagegaan, is welke regels in het omgevingsplan gelden voor het perceel. Daarbij moet worden gekeken naar maximale bebouwing, afstand tot perceelsgrenzen en eventuele aanvullende eisen in beschermde gebieden.

Vanuit bestuursrechtelijk perspectief is de gemeente bevoegd om toezicht te houden en handhavend op te treden op grond van de Algemene wet bestuursrecht wanneer een mantelzorgwoning in strijd met het omgevingsplan wordt gebruikt.

De essentie is dat landelijke wetgeving het juridische kader bepaalt, maar dat gemeenten binnen dat kader beslissen over de concrete planologische invulling. Wie een mantelzorgwoning wil plaatsen, moet daarom zowel het landelijke recht als het lokale omgevingsplan raadplegen.

Lees ook ons artikel over Kun je een mantelzorgwoning zelf bouwen?.

Bronnen

• [Wet] Omgevingswet — art. 5.1 — Vergunningplicht bouw- en gebruiksactiviteiten — geraadpleegd 2026-02-21
• [Besluit] Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) — Bouwtechnische eisen woonfunctie — geraadpleegd 2026-02-21
• [Besluit] Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) — Omgevingsplanregels — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 — art. 1.1.1 — Definitie mantelzorg — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Algemene wet bestuursrecht — Handhaving en bezwaar — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] IPLO — Omgevingswet en omgevingsplan — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] VNG — Gemeentelijke beleidsruimte mantelzorgwoningen — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] Rijksoverheid — Mantelzorgwoning plaatsen — geraadpleegd 2026-02-21