Welke gemeenten staan mantelzorgwoningen toe?

Mantelzorgwoningen zijn in Nederland in beginsel in alle gemeenten mogelijk, maar de voorwaarden waaronder zij worden toegestaan verschillen per gemeente. Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 wordt de ruimtelijke toelaatbaarheid geregeld via het omgevingsplan. Gemeenten hebben beleidsruimte om binnen het landelijke kader nadere regels te stellen.

Kort samengevat: alle gemeenten moeten mantelzorg als woonvorm juridisch mogelijk maken binnen het omgevingsrecht, maar de concrete uitwerking en beperkingen verschillen per omgevingsplan.

De Omgevingswet verplicht gemeenten om één integraal omgevingsplan vast te stellen voor hun grondgebied. Binnen dit plan worden regels gesteld over het gebruik van gronden en bouwwerken. Artikel 5.1 Omgevingswet bepaalt wanneer voor bouw- en gebruiksactiviteiten een vergunning vereist is. Mantelzorgwoningen worden meestal aangemerkt als bijbehorend bouwwerk bij een hoofdwoning, waarbij het zelfstandige gebruik is gekoppeld aan een mantelzorgrelatie.

De definitie van mantelzorg volgt uit artikel 1.1.1 van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015). Gemeenten mogen aanvullende beleidsregels opstellen voor de beoordeling van deze zorgrelatie. Zij mogen echter geen beleid voeren dat mantelzorg als zodanig categorisch uitsluit, aangezien het landelijke recht ruimte biedt voor deze woonvorm.

Gemeenten verschillen in de maximale oppervlakte die zij toestaan voor bijbehorende bouwwerken, de bouwhoogte, de situering in het achtererfgebied en de regels in het buitengebied. In landelijke gemeenten kunnen strengere eisen gelden vanwege landschappelijke waarden. In stedelijke gebieden kunnen beperkingen gelden in verband met dichtheid of beschermd stadsgezicht.

Een concreet voorbeeld: gemeente A staat maximaal 100 m² aan bijbehorende bouwwerken toe op een perceel van 600 m², terwijl gemeente B slechts 70 m² toestaat. In beide gemeenten is een mantelzorgwoning mogelijk, maar de maximale omvang verschilt.

Wat bij de gemeente moet worden nagegaan, is welke regels in het omgevingsplan gelden voor het betreffende perceel. Ook moet worden gecontroleerd of een vergunning nodig is of dat plaatsing vergunningvrij kan plaatsvinden onder het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).

Het Bbl stelt landelijke bouwtechnische eisen waaraan elke mantelzorgwoning moet voldoen, ongeacht de gemeente. Dit betreft onder meer constructieve veiligheid, brandveiligheid en energieprestatie.

Vanuit bestuursrechtelijk perspectief kan de gemeente handhavend optreden indien een mantelzorgwoning in strijd met het omgevingsplan wordt gebruikt, bijvoorbeeld wanneer geen mantelzorgrelatie meer bestaat.

De essentie is dat mantelzorgwoningen in alle gemeenten juridisch mogelijk zijn binnen het kader van de Omgevingswet, maar dat de concrete regels en beperkingen per gemeente verschillen. Toetsing aan het lokale omgevingsplan is daarom altijd noodzakelijk.

Lees ook ons artikel over Zijn mantelzorgwoningen verplaatsbaar?.

Bronnen

• [Wet] Omgevingswet — art. 5.1 — Vergunningplicht bouw- en gebruiksactiviteiten — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 — art. 1.1.1 — Definitie mantelzorg — geraadpleegd 2026-02-21
• [Besluit] Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) — Omgevingsplanregels — geraadpleegd 2026-02-21
• [Besluit] Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) — Bouwtechnische eisen woonfunctie — geraadpleegd 2026-02-21
• [Wet] Algemene wet bestuursrecht — Handhaving en bezwaar — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] IPLO — Omgevingsplan onder de Omgevingswet — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] VNG — Beleidsruimte gemeenten bij mantelzorgwoningen — geraadpleegd 2026-02-21
• [Uitleg] Rijksoverheid — Mantelzorgwoning plaatsen — geraadpleegd 2026-02-21